ਅੱਜ ਫੌਜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾ ਉਸ ਵੱਧ ਰਹੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਲੈਫਟਿਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਨਾਲ ਕੁੱਟਮਾਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਲੈਫਟਿਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦੀ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਨੇ ਪੂਰੇ ਫੌਜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਰਾਧਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘਟਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਜੌਰ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆਂਗ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕਣਾ ਇਸ ਅਣਦੇਖੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਅਕਸਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਖਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹੀ ਉਹ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸੀਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸੈਮ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੈਨਿਕ ਇਸ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸਫਲਤਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਹੈ, ਫੌਜੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਉਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਣ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਤੰਭਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਮੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੋਈ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਰੇਡਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਉਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਨ।
ਲੈਫਟਿਨੈਂਟ ਕਰਨਲ (ਡਾ.) ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਐਮਆਈਡੀ, ਵੀਐਸਐਮ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ)
ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ (ਅਸ਼ਕ ਮਾਛਨਵੀ)
